در رویکرد شایستگیمحور، ارزشیابی یادگیرندگان به صورت همه جانبه صورت میگیرد و به جای تمرکز صرف بر نتایج نهایی، بر فرایند یادگیری و توسعه مهارتها و شایستگیهای دانشآموزان تأکید دارد. اصول مهمی که در ارزشیابی یادگیرندگان بر اساس رویکرد شایستگیمحور باید در نظر گرفته شود عبارتند از:
۱. تمرکز بر فرایند یادگیری:
تمرکز بر فرایند یادگیری یکی از اصول اساسی رویکرد شایستگیمحور در ارزشیابی است که به جای تمرکز بر نتایج نهایی، بر فرایند یادگیری دانشآموزان تأکید دارد. این اصل شامل دو بخش مهم است:
الف) ارزیابی مستمر: ارزیابی مستمر به معنای ارزیابی پیوسته و منظم یادگیری دانشآموزان در طول دوره آموزشی است. به جای تکیه بر امتحانات پایانی که تنها در پایان دوره برگزار میشوند، ارزیابیهای مستمر در فواصل زمانی کوتاهتر انجام میشوند. این روش امکان میدهد که معلمان به طور مداوم پیشرفت دانشآموزان را بررسی کنند، نقاط قوت و ضعف آنان را شناسایی کرده و اقدامات لازم برای بهبود را در همان لحظه انجام دهند. این نوع ارزیابی به دانشآموزان کمک میکند تا به صورت تدریجی و مستمر یاد بگیرند و از تجمع مطالب و استرس امتحانات نهایی جلوگیری میکند.
ب) بازخورد سازنده: بازخورد سازنده یکی از اجزای کلیدی ارزیابی مستمر است. بازخوردها باید دقیق و هدفمند باشند و به دانشآموزان اطلاعاتی در مورد عملکردشان ارائه دهند. این بازخوردها باید نقاط قوت دانشآموزان را تشویق کنند و به آنان نشان دهند که در کدام بخشها نیاز به بهبود دارند. بازخورد سازنده نه تنها به دانشآموزان کمک میکند تا اشتباهات خود را تصحیح کنند و مهارتهای خود را بهبود بخشند، بلکه انگیزه آنان برای یادگیری بیشتر را نیز افزایش میدهد. معلمان با ارائه بازخوردهای مستمر و سازنده، دانشآموزان را در مسیر یادگیری هدایت میکنند و به آنان کمک میکنند تا به طور مستقل و مستمر در جهت بهبود عملکرد خود تلاش کنند.
با ترکیب ارزیابی مستمر و بازخورد سازنده، فرایند یادگیری دانشآموزان بهبود مییابد و آنان به صورت فعالتر و با انگیزه بیشتری در فرایند آموزشی شرکت میکنند.
۲. تنوع در روشهای ارزشیابی:
تنوع در روشهای ارزشیابی به معنای استفاده از روشهای مختلف و متنوع برای سنجش یادگیری و شایستگیهای دانشآموزان است. این تنوع میتواند شامل آزمونهای کتبی و شفاهی، پروژههای عملی، فعالیتهای گروهی، مشاهدات کلاسی، خودارزیابی و همتاارزیابی باشد.
هر یک از این روشها جنبههای مختلفی از یادگیری و تواناییهای دانشآموزان را ارزیابی میکنند و به معلمان این امکان را میدهند که دید جامعتری از پیشرفت و نیازهای آموزشی دانشآموزان به دست آورند. برای مثال، آزمونهای کتبی برای سنجش دانش نظری و حل مسائل، پروژههای عملی برای ارزیابی کاربرد مفاهیم در دنیای واقعی، فعالیتهای گروهی برای بررسی مهارتهای همکاری و کار تیمی، و مشاهدات کلاسی برای ارزیابی عملکرد روزمره دانشآموزان مورد استفاده قرار میگیرند. این تنوع نه تنها به کاهش استرس و اضطراب دانشآموزان کمک میکند، بلکه فرصتهای بیشتری برای نشان دادن تواناییهای فردی و جبران نقاط ضعف فراهم میآورد.
۳. توجه به مهارتهای فرایندی:
مهارتهای فرایندی راه یادگیری هستند، به بیان دیگر این مهارت ها در برنامه درسی شامل مجموعهای از مهارتها و استراتژیهای مربوط به فرآیند یادگیری و تفکر است که به دانشآموزان کمک میکند یادگیری بهتری داشته باشند و تواناییهای ذهنی، ارتباطی و مشارکتی خود را بهبود بخشند.
مطلوب است که ارزیابی هم شایستگیهای موضوعی و هم مهارتهای فرایندی مانند کار گروهی، مهارتهای ارتباطی، خلاقیت و تفکر انتقادی را شامل شود. بعنوان مثال برای ارزشیابی درس ریاضی چهارم ابتدایی با موضوع کسرها، میتوان به صورت جامع شایستگیهای موضوعی و فرایندی را ارزیابی کرد. برای شایستگیهای موضوعی، درک مفهومی و حل مسائل کسرها از طریق سوالات کتبی و شفاهی بررسی میشود. در بخش غیرشناختی، مهارتهای ارتباطی و کار گروهی با فعالیتهای گروهی و پروژههای مشترک ارزیابی میشود. همچنین،
شایستگیهای کاربردی از طریق استفاده عملی از کسرها در زندگی روزمره مورد بررسی قرار میگیرد. ارزیابیها با استفاده از روشهای متنوع مانند آزمونهای کتبی، پروژههای عملی، فعالیتهای گروهی و مشاهدات کلاسی انجام میشود و بازخوردهای کیفی و سازنده به دانشآموزان ارائه میشود، بهگونهای که پیشرفت فردی هر دانشآموز به نسبت خودش مورد توجه قرار میگیرد.
۴. انعطافپذیری در ارزشیابی:
انعطافپذیری در ارزشیابی به معنای توانایی معلمان در تطبیق روشهای ارزشیابی با نیازهای فردی هر دانشآموز است. هر دانشآموز دارای سرعت و روش یادگیری منحصر به فردی است و ممکن است نیازهای خاصی در فرآیند یادگیری داشته باشد. ارزشیابیهایی که انعطافپذیر هستند، این تفاوتها را در نظر میگیرند و به معلمان اجازه میدهند که روشهای مختلفی را برای ارزیابی عملکرد و پیشرفت دانشآموزان به کار گیرند.
گاهی تکالیف و پروژههایی طراحی کنید که به دانشآموزان امکان انتخاب بدهند. به عنوان مثال، در یک پروژه علمی، دانشآموزان میتوانند بین تهیه یک گزارش مکتوب، ساخت یک مدل یا ارائه یک نمایش چندرسانهای انتخاب کنند. این انتخابها به دانشآموزان اجازه میدهد تا به روشهایی که برایشان راحتتر و جذابتر است، یادگیری خود را نشان دهند.
۵. مشارکت فعال یادگیرندگان:
دانشآموزان میتوانند در طراحی معیارهای ارزیابی و انتخاب روشهای ارزشیابی مشارکت کنند، که این امر نه تنها به افزایش انگیزه و احساس مسئولیت آنها کمک میکند، بلکه به معلمان نیز این امکان را میدهد که از دیدگاههای دانشآموزان در بهبود فرآیندهای آموزشی استفاده کنند. این مشارکت فعال میتواند به دانشآموزان کمک کند تا بهتر بفهمند که چه انتظاراتی از آنان وجود دارد و چگونه میتوانند به اهداف آموزشی دست یابند. علاوه بر این، با درگیر شدن در این فرآیند، دانشآموزان مهارتهای تصمیمگیری، حل مسئله و همکاری را تقویت میکنند که برای موفقیت در آینده ضروری هستند.
همچنین تشویق دانشآموزان به خودارزیابی و بازنگری عملکرد خود، به توسعه مهارتهای خودشناسی و خودتنظیمی کمک میکند. آموزش مهارتهای خودارزیابی و همتاارزیابی به دانشآموزان کمک میکند تا مسئولیت بیشتری در فرآیند یادگیری خود داشته باشند و بتوانند بهطور مستقل پیشرفت خود را ارزیابی کنند. این مهارتها نه تنها به دانشآموزان امکان میدهد تا نقاط قوت و ضعف خود را بهتر بشناسند، بلکه به آنان کمک میکند تا استراتژیهای مناسبی برای بهبود یادگیری خود اتخاذ کنند. در نهایت، این فرآیندها به افزایش اعتماد به نفس و انگیزه دانشآموزان منجر میشود و آنها را برای موفقیتهای آتی در زندگی تحصیلی و حرفهای آماده میسازد.
۶. تاکید بر یادگیری و بهبود:
یکی از جنبههای این اصل، ارائه فرصتهای یادگیری و ارزیابی مجدد به دانشآموزان است. این فرصتها به دانشآموزان اجازه میدهد تا اشتباهات خود را شناسایی کرده و درک بهتری از مفاهیم پیدا کنند. برای مثال، اگر دانشآموزی در یک آزمون نمره پایینی کسب کند، معلم میتواند پس از مرور دوباره مطالب و ارائه کمکهای اضافی، آزمون را مجدداً برگزار کند. این فرآیند نه تنها به دانشآموز کمک میکند تا مفاهیم را بهتر درک کند، بلکه به او نشان میدهد که یادگیری یک فرآیند مداوم است و اشتباهات بخشی طبیعی از آن هستند. ارائه فرصتهای مجدد برای یادگیری به تقویت انگیزه و اعتماد به نفس دانشآموزان نیز کمک میکند.
تمرکز بر پیشرفت فردی دانشآموزان به جای مقایسه مداوم با دیگران نیز جزء مهم این اصل است. معلمان باید بر روی پیشرفت فردی هر دانشآموز تمرکز کنند. این به معنای ارزیابی میزان پیشرفت دانشآموز در طول زمان و نسبت به اهداف یادگیری شخصی اوست. این رویکرد به دانشآموزان کمک میکند تا به جای نگرانی از مقایسه با دیگران، بر بهبود مستمر خود تمرکز کنند. این امر همچنین باعث کاهش استرس و افزایش رضایت و انگیزه در دانشآموزان میشود، زیرا آنان میبینند که تلاشهای فردیشان مورد توجه قرار میگیرد.
۷. شفافیت و عدالت در ارزشیابی:
یکی از جنبههای مهم این اصل، ارائه معیارهای ارزشیابی واضح و شفاف است. زمانی که معیارهای ارزیابی به روشنی تعریف شده و به دانشآموزان و والدین اطلاع داده میشود، انتظارات از عملکرد دانشآموزان مشخص میشود و آنان میتوانند بهتر برنامهریزی کنند و بر روی نقاط قوت و ضعف خود کار کنند.
برای مثال، در یک ارزیابی مربوط به نگارش یک انشا، معلم میتواند معیارهای ارزیابی را به این شکل مشخص کند: «نمره انشا بر اساس چهار معیار اصلی داده میشود: ساختار (۲۵٪)، که شامل مقدمه، بدنه و نتیجهگیری است؛ استفاده از واژگان مناسب و متنوع (۲۵٪)؛ رعایت قواعد نگارشی و دستور زبان (۲۵٪)؛ و خلاقیت و اصالت محتوا (۲۵٪).» این معیارها باید پیش از شروع نوشتن انشا به دانشآموزان توضیح داده شود و به والدین نیز اطلاعرسانی شود. این شفافیت به دانشآموزان کمک میکند تا بفهمند چگونه میتوانند نمره کامل را کسب کنند و بر چه نکاتی باید تمرکز کنند، در نتیجه باعث افزایش انگیزه و بهبود عملکرد آنان میشود. همچنین، شفافیت در معیارهای ارزیابی به والدین کمک میکند تا نقش حمایتی خود را بهتر ایفا کنند و در مسیر پیشرفت تحصیلی فرزندانشان همراه باشند.
جنبه دیگر این اصل، اطمینان از عدالت و بیطرفی در ارزشیابیها است. ارزشیابی عادلانه به معنای این است که تمامی دانشآموزان بدون توجه به زمینههای فردی، فرصتهای برابر برای نشان دادن شایستگیها و تواناییهای خود داشته باشند. این امر نیازمند طراحی و اجرای ارزیابیهایی است که بدون تبعیض و بر اساس معیارهای مشخص و عینی انجام شوند. بیطرفی در ارزشیابی نه تنها به افزایش اعتماد دانشآموزان نسبت به نظام آموزشی منجر میشود، بلکه احساس رضایت و انگیزه آنها را نیز تقویت میکند. معلمان باید مطمئن شوند که در فرآیند ارزیابی از هیچ گونه تبعیضی استفاده نمیشود و تمامی دانشآموزان به طور یکسان مورد ارزیابی قرار میگیرند. این اقدامات به برقراری یک محیط یادگیری منصفانه و مؤثر کمک میکند و به توسعه توانمندیهای همه دانشآموزان بدون استثناء یاری میرساند.
با رعایت این اصول، ارزشیابی در رویکرد شایستگیمحور به صورت جامع و موثر انجام میشود و به توسعه کاملتر و همهجانبهتر دانشآموزان کمک میکند.
