یکی از مهمترین اهداف آموزش، توانمندسازی دانشآموزان برای بهکارگیری آموختههای خود در موقعیتهای جدید و ناآشنا است. این مفهوم که “انتقال یادگیری” نام دارد، به یادگیری عمیق و پایدار اشاره دارد—یادگیریای که فراتر از کلاس درس ادامه دارد و به زندگی واقعی منتقل میشود.
۱. انتقال چیست و چرا اهمیت دارد؟
انتقال یادگیری به توانایی استفاده از دانش، مهارتها یا استراتژیهای قبلی در زمینههای جدید و متفاوت اشاره دارد. هدف اصلی آموزش، صرفاً کسب دانش برای امتحانات نیست، بلکه آمادهسازی دانشآموزان برای مواجهه با چالشهای واقعی زندگی است.
انتقال هم یک هدف است و هم یک فرآیند که نیازمند طراحی آموزشی دقیق است. برای مثال، دانشآموزی که مهارتهای حل مسئله در ریاضیات را یاد گرفته است، باید بتواند از آنها در مدیریت مالی، انجام محاسبات فیزیکی یا تحلیل دادهها استفاده کند. همانطور که پرکینز و سالومون (۲۰۱۲) مطرح میکنند، آموزش باید “انتقال” را فراهم کند تا یادگیری دانشآموزان ماندگار و قابل تطبیق در موقعیتهای جدید باشد.
موفقیت در آموزش تنها به میزان دانستههای دانشآموزان وابسته نیست، بلکه به توانایی آنها در بهکارگیری این دانش—چه در لحظه و چه در آینده—بستگی دارد.
۲. انواع انتقال یادگیری
محققان، انتقال یادگیری را به دستههای مختلفی تقسیم کردهاند که در جدول زیر ارائه شده است:
| نوع انتقال | تعریف | مثال |
|---|---|---|
| انتقال نزدیک
(Near Transfer) |
استفاده از دانش یا مهارت در شرایط مشابه با شرایط اولیه یادگیری. | استفاده از مهارتهای حل مسئله ریاضی در امتحاناتی با ساختار مشابه. |
| انتقال دور
(Far Transfer) |
بهکارگیری دانش در شرایط بسیار متفاوت و ناآشنا. | استفاده از مهارتهای حل مسئله ریاضی در مدیریت مالی شخصی. |
| انتقال عمودی
(Vertical Transfer) |
یادگیری جدید بر پایهی دانش قبلی ساخته میشود. | استفاده از مهارتهای پایهای ریاضی برای یادگیری جبر. |
| انتقال افقی
(Horizontal Transfer) |
انتقال دانش یا مهارت به یک زمینهی دیگر بدون نیاز به پیشنیازهای جدید. | استفاده از مهارتهای نوشتاری در یک رشتهی دانشگاهی متفاوت. |
| انتقال مستقیم
(Literal Transfer) |
بهکارگیری یک مهارت یا دانش بدون تغییر زیاد در شرایط جدید. | استفاده از تکنیکهای خواندن و خلاصهنویسی در درسی دیگر. |
| انتقال در حل مسئله (Problem-Solving Transfer) | استفاده از اصول آموختهشده برای حل مسائل جدید و متفاوت. | استفاده از استدلال منطقی در حل مسائل علمی و فنی. |
این دستهبندی نشان میدهد که انتقال یادگیری میتواند به اشکال مختلف رخ دهد و موفقیت در هر یک از این موارد، نیازمند آموزش هدفمند و طراحی مناسب است.
۳. چرا انتقال یادگیری دشوار است؟
بسیاری از دانشآموزان در انتقال دانش به موقعیتهای جدید دچار مشکل میشوند. دلیل این موضوع موارد زیر است:
- وابستگی به زمینهی یادگیری: اگر دانش در یک محیط خاص آموخته شود، ممکن است در محیطهای دیگر بهراحتی بازیابی نشود.
- یادگیری سطحی به جای یادگیری عمیق: اگر دانشآموزان اطلاعات را فقط حفظ کنند و درک عمیقی نداشته باشند، توانایی انتقال کاهش مییابد.
- عدم آگاهی از امکان انتقال: دانشآموزان ممکن است متوجه نشوند که دانشی که در یک درس آموختهاند، در زمینههای دیگر نیز قابلاستفاده است.
۴. چگونه معلمان میتوانند انتقال را تقویت کنند؟
معلمان میتوانند طراحی آموزشی خود را به گونهای تغییر دهند که انتقال یادگیری افزایش یابد. برخی از راهکارهای مؤثر عبارتاند از:
🔹 تقویت دانش پایهای
- تمرین مهارتهای پایهای مانند حل مکرر مسائل ریاضی برای خودکار شدن مهارتها.
- ارائه مثالهای گوناگون و متنوع برای نشان دادن کاربردهای مختلف دانش.
🔹 ایجاد یادگیری معنادار
- استفاده از موقعیتهای واقعی که دانشآموزان بتوانند دانش خود را در زندگی روزمره به کار بگیرند.
- طراحی فعالیتهای عملی و پروژهمحور برای افزایش درک کاربردی مطالب.
🔹 تشویق به پردازش فعال یادگیری
- درگیر کردن دانشآموزان در توضیح مطالب به دیگران برای فهم عمیقتر.
- فراهم کردن فرصتهایی برای بازاندیشی و بازبینی.
- آموزش انتقال بهصورت صریح: معلمان میتوانند با ارائه مثالهایی از کاربردهای مختلف یک مفهوم، انتقال را بهطور مستقیم آموزش دهند.
🔹 آمادهسازی برای یادگیری آینده
- تشویق دانشآموزان به حل مسائل چالشبرانگیز به جای حل مساله های مشابه که منجر به حفظ کردن راهحلهای از پیش تعیینشده میشود.
- ارائه چالشهای سطحبندیشده که دانشآموزان را وادار کند از دانش خود در موقعیتهای جدید استفاده کنند.
۵. چه دانشی بیشترین قابلیت انتقال را دارد؟
تمامی دانشها و مهارتها به یک اندازه قابلیت انتقال ندارند. پس چه مهارتهایی باید بیشتر آموزش داده شوند؟
- مهارتهای پایهای مانند خواندن، نوشتن و ریاضیات که در بسیاری از زمینهها قابلاستفادهاند.
- تفکر انتقادی و حل مسئله که دانشآموزان را قادر میسازد در شرایط جدید تصمیمگیری کنند.
- مهارتهای فراشناختی که به دانشآموزان کمک میکند بدانند چگونه یاد بگیرند و دانش خود را مدیریت کنند.
- توانایی سازگاری و همکاری که در محیطهای کاری و اجتماعی حیاتی است.
۶. نقش خانواده و جامعه در تقویت انتقال یادگیری
آموزش تنها به مدرسه محدود نمیشود. والدین و جامعه نیز در انتقال یادگیری نقش مهمی دارند:
- تشویق دانشآموزان به استفاده از یادگیری در زندگی روزمره (مثلاً محاسبه قیمت تخفیف در خریدهای روزانه).
- کمک به دانشآموزان برای مشاهدهی کاربردهای واقعی مهارتهایشان (مانند نوشتن نامه، اندازهگیری برای دستور پخت غذا، یا تحلیل اخبار).
برای آمادهسازی دانشآموزان برای موفقیت واقعی، معلمان باید فراتر از انتقال دانش صِرف حرکت کنند و به آنها بیاموزند که چگونه دانش را در محیط واقعی خود به کار بگیرند. با طراحی آموزشی که انتقال یادگیری را تقویت کند، میتوان به دانشآموزان کمک کرد تا در این دنیای در حال تغییر، انعطافپذیر و موفق باشند.
.
منبع:
Woolfolk, A. (2023). Educational psychology: Learning (14th ed.). Pearson. https://www.amazon.in/Educational-Psychology-Learning-Anita-Woolfolk-ebook/dp/B0C4NMZXDY
یک پاسخ
سلام ،واقعا يادگيري وانتقال يادگيري مهم ست ،اينكه معلم استعداد دانش اموز راشناسايي وازبالقوه به فعال تيديل شود و بتواندمطالب رايه دانش اموز انتقال دهد بابيان ساده وقابل فهم
واينكه دانش اموز درس رايادبگيرد ،نه حفظ كند وان رادرموقعيت هاي مختلف درست شناسايي و ازان استفاده كند ،مثال كلمه (يحمل :برميدارد)درجمله ،ترجمه ،نقطه چين ،انواع فعل و……،يعني دانش اموز ميتواند كلمه رادرموقعيت هاي مختلف شناسايي وبه كارببرد