عنوان کتاب:

The Understanding by Design Guide to Creating High-Quality Units

راهنمای طراحی مبتنی بر فهم عمیق برای خلق طرح‌های یادگیری باکیفیت
از گرنت ویگینز و جی مک‌تای
ناشر: ASCD، ۲۰۱۱

کتاب راهنمای طراحی مبتنی بر فهم عمیق برای ایجاد طرح‌های یادگیری باکیفیت نوشته‌ی گرنت ویگینز و جی مک‌تای، یکی از معتبرترین منابع در حوزه‌ی طراحی آموزشی و برنامه‌ریزی درسی است. این کتاب به‌ویژه برای معلمان و طراحان آموزشی‌ای نوشته شده که می‌خواهند از سطح اجرای فعالیت‌های پراکنده‌ی کلاسی فراتر بروند و به طراحی یادگیری‌های هدفمند، منسجم و عمیق دست پیدا کنند. نویسندگان که هر دو از چهره‌های اثرگذار حوزه‌ی برنامه‌درسی در آمریکا هستند، در ادامه‌ی اثر کلاسیک خود Understanding by Design، این بار یک راهنمای عملی و کارگاهی برای طراحی واحدهای یادگیری ارائه کرده‌اند؛ راهنمایی که به‌جای پرداختن صرف به مباحث نظری، خواننده را گام‌به‌گام در فرایند طراحی واحدهای باکیفیت همراهی می‌کند.

این کتاب بر اساس مدل «طراحی مبتنی بر فهم» (Understanding by Design – UbD) تدوین شده است؛ رویکردی که تمرکز آن بر طراحی یادگیری‌هایی است که در آن دانش‌آموزان بتوانند آموخته‌های خود را در موقعیت‌های جدید، واقعی و معنادار به کار گیرند. در این نگاه، هدف آموزش انباشت حجم زیادی از محتوا نیست، بلکه فهم عمیق مفاهیم بنیادی و توانایی انتقال یادگیری به موقعیت‌های تازه اهمیت دارد. به بیان دیگر، در طراحی مبتنی بر فهم، یادگیری نقطه‌ی پایان نیست؛ بلکه آغاز تواناییِ به‌کارگیری و انتقال دانسته‌هاست.

یکی از مفاهیم محوری کتاب، رویکرد «طراحی وارونه» (Backward Design) است. در این رویکرد، معلم پیش از هر چیز مقصد یادگیری را روشن می‌کند: دانش‌آموز در پایان واحد یادگیری دقیقاً چه چیزی باید بفهمد و قادر به انجام چه کاری باشد؟ سپس شواهد و معیارهایی برای سنجش این فهم طراحی می‌شود و در نهایت، فعالیت‌های یاددهی–یادگیری به‌گونه‌ای سامان می‌یابند که مسیر دستیابی به این اهداف را هموار کنند. این ترتیب وارونه، در واقع منطقی‌ترین شکل طراحی آموزشی است و به معلمان کمک می‌کند از دو خطای رایج پرهیز کنند: نخست، طراحی آموزش صرفاً بر اساس فعالیت‌های جذاب اما بی‌هدف («آموزش مبتنی بر فعالیت») و دوم، تمرکز صرف بر پوشش سطحی محتوای کتاب درسی بدون توجه به فهم عمیق («پوشش محتوایی»).

کتاب در قالب هشت فصل یا «ماژول» تنظیم شده است که هر یک به بخشی از فرایند طراحی در مدل UbD می‌پردازد؛ از معرفی ایده‌های بزرگ و قالب سه‌مرحله‌ای طراحی، تا شناسایی نقطه‌ی آغاز طراحی، نگارش طرح اولیه، تعیین انواع اهداف یادگیری (انتقال، فهم، دانش و مهارت)، طراحی فهم‌های کلیدی و پرسش‌های اساسی، تدوین ارزشیابی‌های معتبر برای سنجش فهم عمیق، و در نهایت طراحی برنامه‌ی یادگیری که دانش‌آموزان را به درگیری شناختی، معنا‌سازی و کاربرد آموخته‌ها سوق دهد. کتاب علاوه بر توضیحات نظری، سرشار از تمرین‌های عملی، قالب‌های طراحی، نمونه‌های واقعی از واحدهای یادگیری در حوزه‌های مختلف درسی، و معیارهای بازبینی و خودارزیابی برای معلمان است.

ویگینز و مک‌تای در این اثر تأکید می‌کنند که طراحی آموزشی فرایندی پویا و بازاندیشانه است. کیفیت یادگیری زمانی ارتقا می‌یابد که معلمان به‌طور مستمر طرح‌های خود را بازبینی کنند، از بازخوردها بهره بگیرند و بر اساس شواهد واقعی یادگیری دانش‌آموزان، مسیر آموزش را اصلاح نمایند. در این نگاه، معلم صرفاً انتقال‌دهنده‌ی محتوا نیست، بلکه «مربی فهم عمیق» و طراح تجربه‌های یادگیری است؛ کسی که موقعیت‌هایی را خلق می‌کند تا دانش‌آموزان درگیر پرسش، تفکر، بازاندیشی و کاربرد شوند.

کتاب راهنمای طراحی مبتنی بر فهم عمیق منبعی ارزشمند برای کسانی است که به طراحی آموزشی نه به‌عنوان مجموعه‌ای از فرم‌ها، بلکه به‌عنوان فرایند اندیشیدن عمیق درباره‌ی یادگیری نگاه می‌کنند. این کتاب برای معلمان دوره‌ی ابتدایی تا آموزش عالی، طراحان آموزشی و کارشناسان برنامه‌ریزی درسی کاربردی است و می‌تواند مبنای برگزاری کارگاه‌های آموزشی، طراحی برنامه‌های درسی جدید یا بازنگری واحدهای یادگیری موجود قرار گیرد.

در نهایت، پیام اصلی کتاب روشن و ماندگار است: آموزش باکیفیت از طراحی باکیفیت آغاز می‌شود. هنگامی که مقصد یادگیری شفاف تعریف شود، ارزشیابی‌های معنادار طراحی گردد و مسیر یادگیری به‌صورت منسجم و هدفمند چیده شود، فهم عمیق نه به‌طور تصادفی، بلکه «به‌واسطه‌ی طراحی» شکل می‌گیرد.