راهبر آموزشی قرار است در موقعیتهای واقعی مدرسه به معلمان کمک کند، طرحهای یادگیری را تحلیل کند، بازخورد حرفهای بدهد، درباره تصمیمهای طراحی استدلال کند و فرایند یادگیری را از نگاه یک طراح آموزشی ببیند. به همین دلیل، تربیت چنین افرادی کاری تخصصی و چندبعدی است و نمیتوان آن را به آموزش چند مفهوم یا برگزاری یک یا چند دوره آموزشی محدود کرد.
با همین نگاه، ما در مرکز نوآوری و پژوهش سرمد، مسیر تربیت راهبر UbD را در سه گام طراحی کردهایم تا شرکتکنندگان به تدریج تجربهها و شایستگیهای مورد نیاز برای این نقش پیچیده و مهم را کسب کنند.
در گام نخست، تمرکز بر یادگیری مبانی طراحی وارونه و طراحی یک طرح یادگیری مبتنی بر UbD بود. معلمان شرکتکننده ضمن مطالعه منابع، یک واحد یادگیری کامل طراحی کردند، درباره منطق تصمیمهای طراحی خود توضیح دادند و بازخوردهای دقیق و ساختاریافته دریافت کردند. در پایان این مرحله نیز طرحهای یادگیری، آزمون و مصاحبه مبنای ارزشیابی قرار گرفتند.
اکنون وارد گام دوم شدهایم.
در این مرحله، میزبان ۳۰ معلم و راهبر آموزشی از مدارس و شهرهای متنوع هستیم که با موفقیت گام نخست را پشت سر گذاشتهاند. از اینجا به بعد، هدف ورود به سطح بالاتری از یادگیری است. تلاش کردهایم موقعیتهایی فراهم شود که شرکتکنندگان جنبههای مختلف نقش راهبری را نیز تجربه کنند. به همین دلیل، گام دوم در پنج مسیر موازی طراحی شده است:
۱. تولید طرح یادگیری
در نخستین مسیر، هر معلم یک طرح یادگیری جدید برای موضوعی متفاوت طراحی میکند.
در این مرحله انتظار میرود منطق طراحی وارونه با پختگی بیشتری در طرح دیده شود. همراستایی میان شایستگیها، ایدههای بزرگ، پرسشهای اساسی، سنجش و فعالیتها باید قابل دفاع باشد و طراح بتواند توضیح دهد چرا هر تصمیم طراحی را گرفته است.
طرحها پس از دریافت بازخورد، بازنگری میشوند و نسخه نهایی به عنوان یکی از شواهد اصلی این مرحله ارائه خواهد شد.
۲. بازخورد به طرح یادگیری همتا
یکی از مهمترین مسئولیتهای یک راهبر، کمک به رشد حرفهای همکارانش است.
در این بخش، هر شرکتکننده طرح یادگیری یکی از همتایان خود را بررسی میکند و براساس معیارهای UbD به آن بازخورد میدهد. هدف این نیست که فهرستی از ایرادها تهیه شود، بلکه انتظار میرود فرد بتواند مسئله اصلی طراحی را تشخیص دهد، بازخورد خود را بر شواهد موجود در طرح استوار کند و پیشنهادهایی روشن و قابل اجرا برای بهبود آن ارائه دهد.
بازخوردها هم به صورت مکتوب و هم در گفتوگوهای حضوری یا برخط انجام میشوند تا هر دو طرف فرصت بازاندیشی و اصلاح داشته باشند.
۳. مشاهده فرایند اجرای کامل کارگاه مبانی UbD
بخش دیگری از یادگیری راهبری، مشاهده دقیق و تحلیل اجرای یک کارگاه آموزشی است.
شرکتکنندگان در این مرحله، اجرای کامل کارگاه مبانی UbD را مشاهده میکنند و با استفاده از کاربرگ مشاهده، تصمیمهای آموزشی مدرس، نحوه مشارکت معلمان، پرسشها، بازخوردها و روند یادگیری را ثبت و تحلیل میکنند.
در این فعالیت، صرف گزارش اتفاقات کافی نیست. تلاش میکنیم مشاهدهگران میان برداشت شخصی و شواهد واقعی تمایز قائل شوند و بتوانند فرصتهای بهبود را نیز شناسایی کنند.
۴. مطالعه منابع و آزمون ۲
در کنار تجربههای عملی، مطالعه منابع تخصصی نیز بخشی از این مرحله است.
برای این بخش، مجموعهای از کتابها، مقالهها و وبینارهای منتخب درباره طراحی آموزشی، فهم عمیق، تمایز آموزشی، تحول آموزش و بازخورد حرفهای در نظر گرفته شده است.
در پایان، آزمونی سناریومحور برگزار میشود. پرسشها به گونهای طراحی شدهاند که شرکتکنندگان بتوانند مفاهیم مطالعهشده را در تحلیل موقعیتهای واقعی طراحی آموزشی و راهبری به کار بگیرند، نه اینکه صرفاً مطالب منابع را بازگو کنند.
۵. نوشتن مقاله کاربردی UbD
آخرین مسیر گام دوم، تولید یک مقاله کاربردی درباره یکی از موضوعات UbD است.
هر شرکتکننده یکی از موضوعات مرتبط جزئی را انتخاب میکند و با استفاده از دو تا چهار منبع معتبر، مقالهای برای معلمان و راهبران آموزشی مینویسد.
هدف این فعالیت، ترجمه یا خلاصه کردن منابع نیست. انتظار داریم نویسنده موضوع را بفهمد، آن را با زبان خود توضیح دهد، برای آن مثال بزند و میان مبانی نظری و مسائل واقعی طراحی آموزشی ارتباط برقرار کند.
در پایان گام دوم، ارزیابی شرکتکنندگان بر پایه یک آزمون یا یک محصول واحد انجام نمیشود. برای هر یک از این پنج مسیر، شایستگیهای مشخص، معیارهای موفقیت و شواهد عملکرد از پیش تعریف شده است تا تصویری واقعیتر از رشد حرفهای هر فرد به دست آید.
امیدواریم این مرحله، علاوه بر تقویت توانایی طراحی واحدهای یادگیری، به شکلگیری مهارتهایی کمک کند که یک راهبر آموزشی در عمل به آنها نیاز دارد، مهارتهایی مانند تحلیل، مشاهده، استدلال، بازخورد و تولید دانش کاربردی برای جامعه معلمان.
